Hukuk sözlüğü

Kişinin belirli bir veri işleme konusu hakkında bilgilendirildikten sonra özgür iradesiyle verdiği onay. Genel ve belirsiz bir kabul yeterli değildir; kişisel veri işlemenin tek hukuki dayanağı da açık rıza değildir.

Tutuklama yerine, şüpheli veya sanığın hâkim ya da mahkeme kararıyla belirli yükümlülüklere tabi tutulduğu koruma tedbiri. Yurt dışına çıkış yasağı veya belirli aralıklarla başvuru yapma buna örnektir; mahkûmiyet cezası değildir.

Hak arama giderlerini karşılayamayan kişilere, kanundaki koşullarla sağlanan yargılama gideri ve avukat desteği. Giderlerden geçici muafiyet veya avukat görevlendirilmesi gibi farklı yolları vardır; her başvuruda otomatik ve bütünüyle ücretsiz hizmet anlamına gelmez.

Bir kişiden belirli bir şeyi vermesini, yapmasını veya yapmamasını isteme hakkı. Günlük dilde çoğunlukla para için kullanılsa da alacağın konusu para dışındaki bir davranış da olabilir.

Bir borç ilişkisinde, karşı taraftan borcun yerine getirilmesini isteme hakkına sahip kişi.

Tarafların, tarafsız bir arabulucu eşliğinde uyuşmazlığı kendi aralarında çözmeye çalıştığı yöntem. Bazı uyuşmazlıklarda dava açmadan önce arabulucuya başvurmak zorunludur.

Tüketiciye teslim edildiğinde sözleşmeye uygun olmayan; kararlaştırılan veya taşıması gereken özellikleri bulunmayan ya da beklenen yararı azaltan eksikliği olan mal. Ayıp yalnız fiziksel bozuklukla sınırlı değildir.

Ceza davasında sanığın suçlu bulunmadığını belirten hüküm türü. Fiilin suç olmaması, sanığın fiili işlemediğinin belirlenmesi veya suçun sanık tarafından işlendiğinin kanıtlanamaması gibi farklı nedenlerle verilebilir.

Bir borç ilişkisinde, karşı tarafa para ödeme, bir şey verme, yapma veya yapmama yükümlülüğü bulunan kişi.

Kanunun veya sözleşmenin tanıdığı koşullarda, gerekçe göstermek zorunda olmadan sözleşmeden dönme hakkı. Hangi sözleşmede, hangi sürede ve nasıl kullanılacağı ile istisnaları değişir; her satın almada koşulsuz iade hakkı anlamına gelmez.

Edinilmiş mallara katılma rejimi sürerken eşin karşılığını vererek elde ettiği, kanunun bu grupta değerlendirdiği malvarlığı değerleri. Çalışma geliri ve kural olarak kişisel malların getirisi buna örnektir; her malın niteliği ayrıca incelenir.

İş Kanunu kapsamında kural olarak haftalık kırk beş saati aşan çalışma. Sözleşmede daha kısa süre kararlaştırılmışsa bu süreyi aşıp kırk beş saate kadar yapılan çalışma, ayrı bir kavram olan fazla sürelerle çalışmadır.

Kira veya iş sözleşmesi gibi süreklilik gösteren bir sözleşmeyi, tek taraflı bir bildirimle ileriye etkili olarak sona erdirme.

Bir alacağın tahsili amacıyla, borçlunun haczedilebilir mal, hak veya alacaklarına icra organlarınca hukuken el konulması. Haciz, her durumda eşyanın bulunduğu yerden alınmasını veya mülkiyetin alacaklıya geçmesini gerektirmez.

Geçmesiyle hakkın kendisinin sona erdiği süre. Zamanaşımından farkı, mahkemenin bu süreyi taraflar ileri sürmese de kendiliğinden dikkate almasıdır.

Genel olarak, hukuka aykırı ve kusurlu bir davranışla başkasına zarar verilmesi. Koşulları oluşursa zarar verenin bu zararı giderme yükümlülüğü doğar.

Sigortalı olarak çalışılan ancak SGK kayıtlarında görünmeyen veya eksik görünen çalışma sürelerinin belirlenmesi. Mahkeme yoluyla hizmet tespiti, bildirilen ücret tutarının düzeltilmesini amaçlayan prime esas kazanç tespitiyle aynı talep değildir.

Bir alacağın, icra dairesi aracılığıyla devlet gücü kullanılarak tahsil edilmesi için başlatılan süreç.

Savcının soruşturma sonunda kamu davası açılması için yeterli şüpheye ulaştığında hazırladığı, suçlama ve dayanaklarını mahkemeye sunduğu belge. İddianame bir mahkûmiyet kararı değildir; kamu davası mahkemenin iddianameyi kabulüyle açılır.

Borcun gereğine uygun biçimde yerine getirilmesi. Para ödemek, malı teslim etmek veya üstlenilen işi yapmak, borcun konusuna göre birer ifa örneğidir.

Bir suç işlenmiş olabileceğinin yetkili makamlara bildirilmesi. İhbarda bulunan kişinin olaydan zarar görmüş olması gerekmez.

Belirsiz süreli iş sözleşmesini gerekli bildirim süresine uymadan sona erdiren tarafın, koşulları varsa karşı tarafa ödemesi gereken tazminat. Haklı nedenle derhâl fesih hâlleri ayrıca değerlendirilir; kıdem tazminatıyla aynı hak değildir.

Bir talebin, uyarının veya bildirimin karşı tarafa resmî ve kanıtlanabilir biçimde iletildiği yazı. Uygulamada çoğunlukla noter aracılığıyla gönderilir.

Para alacağının tahsilini güvenceye almak için, kanuni koşullarla borçlunun mal ve haklarına mahkeme kararıyla geçici olarak haciz uygulanması. Alacağın kesin olarak tahsil edildiği veya davanın kazanıldığı anlamına gelmez.

Bir hakkın elde edilmesi gecikme nedeniyle ciddi biçimde tehlikeye girecekse, mahkemenin uyuşmazlık konusu hakkında verebildiği geçici koruma kararı. Örneğin bir malın devri geçici olarak engellenebilir; tedbir, davanın kesin olarak kazanıldığı anlamına gelmez.

Mahkeme hükmünün taraflara verilen, usulüne uygun düzenlenmiş örneği. Bir kararın ilam olarak düzenlenmesi, o kararın mutlaka kesinleştiği anlamına gelmez.

Bir iddianın doğruluğunu kanıtlama sorumluluğu. Kanunda aksi öngörülmedikçe, bir hakka dayanan taraf o hakkın dayandığı olguları kanıtlamakla yükümlüdür.

İlk derece mahkemesi kararının, kanunda izin verilen hâllerde bir üst mahkemede incelenmesini sağlayan olağan kanun yolu. Adli yargıda bölge adliye mahkemesi, idari yargıda bölge idare mahkemesi tarafından yürütülür.

Çocuğun bakım ve eğitim giderlerine, velayet kendisine bırakılmayan ebeveynin gücü oranında katılması için ödenen nafaka. Eski eşin geçimi için değil, çocuğun ihtiyaçları için belirlenir.

Bir karara karşı ilgili olağan kanun yollarına artık başvurulamayacak duruma gelinmesi. Kararın baştan kesin olması, başvuru süresinin geçirilmesi veya kanun yolu incelemesinin tamamlanması gibi nedenlerle gerçekleşebilir.

İş ilişkisinin kanunda sayılan nedenlerden biriyle sona ermesi ve gerekli kıdem koşulunun sağlanması hâlinde işçiye, çalışma süresi ve ücreti esas alınarak ödenen tazminat. Her işten ayrılma veya istifa kendiliğinden bu hakkı doğurmaz.

Konut ve çatılı işyeri kiralarında kira bedelinin kanundaki ölçütlere göre mahkemece belirlenmesinin istendiği dava. Kira artış bildirimi, tahliye davası ve değişen koşullara göre sözleşmenin uyarlanması ayrı konulardır.

Çocuğun, velayeti kendisinde olmayan ebeveyniyle görüşüp bağını sürdürmesine ilişkin hukuki düzenleme. Kanundaki koşullarla başka kişilerle de kurulabilir; biçimi ve sınırlarında çocuğun yararı esas alınır.

Kimliği belli olan veya belirlenebilen gerçek kişiyle ilgili her türlü bilgi. Ad, görüntü, iletişim bilgisi veya bir kişiye bağlanabilen işlem kaydı buna örnek olabilir; yalnız gizli bilgilerle sınırlı değildir.

6284 sayılı Kanun kapsamında, şiddete uğrayan veya uğrama tehlikesi bulunan kişiyi korumaya ve desteklemeye yönelik karar. Güvenli barınma veya hayati tehlikede geçici koruma gibi önlemleri içerebilir.

İddianamenin mahkemece kabulünden hükmün kesinleşmesine kadar süren ceza yargılaması aşaması. Suçlama bu aşamada mahkeme önünde incelenir.

Bir davranış nedeniyle kişinin hukuken kınanabilmesi. Kasten davranmak veya gerekli dikkat ve özeni göstermemek önem taşıyabilir; kusurun ölçütleri ve sonuçları hukuk alanına göre değişir.

Ekonomik bir kaybın, sorumluluk koşulları oluştuğunda giderilmesi. Onarım gideri veya kazanç kaybı gibi zararlar buna konu olabilir; amaç zarar verene ceza vermek değildir.

Suç nedeniyle hakkı doğrudan ihlal edilen kişi. Şikâyetçi olmak ve ceza davasına katılan sıfatını almak ayrı konulardır.

Eşlerin evlilikteki mallarının aidiyetini, yönetimini ve rejim sona erdiğinde ekonomik paylaşımın nasıl yapılacağını düzenleyen kurallar. Eşler kanunun izin verdiği başka bir rejimi seçmemişse yasal mal rejimi uygulanır.

Kişilik değerlerinin veya bedensel bütünlüğün zedelenmesinden doğan manevi zarar için, kanundaki koşullarla istenebilen giderim. Çoğunlukla uygun bir para ödenmesi şeklindedir.

Vadesi gelmiş, yani ödenmesi veya yerine getirilmesi artık istenebilen borç.

Belgeleri düzenleyen, onaylayan ve resmî olarak kayıt altına alan kamu hizmeti görevlisi. Noter işlemleri, ispat bakımından güçlü belgeler ortaya çıkarır.

6284 sayılı Kanun kapsamında, şiddet uygulayan veya uygulama tehlikesi bulunan kişinin davranışlarını sınırlandırmak için verilen karar. Yaklaşmama, iletişim yoluyla rahatsız etmeme veya ortak konuttan uzaklaştırma gibi önlemler içerebilir.

Sigorta priminin hesaplanmasında esas alınan, kanuna göre kapsama giren brüt kazanç tutarı. Ele geçen net ücretle aynı değildir; hesaba katılan ödemeler, istisnalar ile alt ve üst sınırlar kanuna göre belirlenir.

İddianamenin kabulüyle başlayan kovuşturma aşamasında suç şüphesi altında bulunan kişi. Bu sıfat hüküm kesinleşene kadar devam eder; tek başına suçluluk göstermez.

Kanunun belirli bir durumda hak sahibine sunduğu, koşullarına göre içlerinden birini kullanabileceği alternatif haklardan her biri. Örneğin ayıplı malda ücretsiz onarım, ayıpsız benzeriyle değişim, bedel indirimi veya sözleşmeden dönme istenebilir; her seçeneğin koşulları ayrıdır.

Yetkili makamların suç şüphesini öğrenmesinden iddianamenin mahkemece kabulüne kadar geçen ceza muhakemesi aşaması. Bu aşamada deliller toplanır ve kamu davası açılmasını gerektiren yeterli şüphe bulunup bulunmadığı araştırılır.

Sözleşmeyi geçmişe etkili olarak ortadan kaldıran tek taraflı irade beyanı. Kural olarak taraflar, birbirlerinden aldıklarını geri verir.

Şikâyete bağlı bir suçta, şikâyet hakkı bulunan kişinin olayın soruşturulup failin cezalandırılmasını istediğini yetkili makama bildirmesi. Şikâyetin süresi ve vazgeçmenin etkisi ilgili suç ve kanun hükümlerine göre değerlendirilir.

Soruşturma aşamasında hakkında suç işlediği şüphesi bulunan kişi. Bu sıfat, kişinin suçlu olduğu anlamına gelmez.

Konut ve çatılı işyeri kiralarında kiracının, kiralanan kendisine teslim edildikten sonra belirli bir tarihte taşınmazı boşaltacağını kiraya verene yazılı olarak taahhüt etmesi. Geçerlilik koşulları ve buna dayanarak tahliye istenmesinin usulü ayrıca incelenir.

Bir belgenin kanunda gösterilen usulle ilgili kişiye resmî olarak ulaştırılması. Birçok süre, tebliğ tarihinden itibaren işlemeye başlar.

Borcunu zamanında yerine getirmeyen borçlunun hukuken "gecikmiş" sayılması. Kural olarak vadesi gelmiş borçta alacaklının ihtarıyla başlar; ödeme günü önceden belirlenmişse o günün geçmesiyle kendiliğinden doğar.

Kanunun izin verdiği kararların, esas olarak hukuka uygunluk yönünden incelenmesini sağlayan olağan kanun yolu. Adli yargıda Yargıtay, idari yargıda Danıştay tarafından yapılan incelemedir; her karar temyiz edilemez.

Kanundaki koşullar gerçekleştiğinde hâkim veya mahkemenin, şüpheli ya da sanığın özgürlüğünü geçici olarak kaldırmasına karar verdiği koruma tedbiri. Mahkûmiyet hükmü veya peşinen verilen bir ceza değildir.

Kanunun izin verdiği suçlarda şüpheli veya sanık ile mağdur ya da suçtan zarar görenin, görevlendirilen tarafsız bir uzlaştırmacı yardımıyla anlaşma aradığı gönüllü süreç. Uzlaştırma teklifini kabul etmek, suçlamayı kabul etmek anlamına gelmez.

İşverenin belirli bir dönem için hesaplanan ücreti, ek ödemeleri ve kesintileri gösterdiği kayıt. İşçiye ücret hesap pusulası verilmesi yükümlülüğü, bordro düzenlenmesinden ayrı olarak değerlendirilir.

Bir kişinin, başka birine kendi adına işlem yapma yetkisi verdiğini gösteren belge.

Ana ve babanın, çocuğun bakımı, eğitimi, korunması ve temsiliyle ilgili hak ve yükümlülükleri. Çocuğun yararı gözetilerek kullanılır.

Boşanma nedeniyle yoksulluğa düşecek ve kusuru diğer eşten daha ağır olmayan eşin, kanundaki koşullarla diğer eşten isteyebildiği geçim desteği. Miktarın belirlenmesinde karşı tarafın mali gücü de dikkate alınır.

Belirli bir süre geçtikten sonra alacağın dava yoluyla zorla istenememesi sonucunu doğuran süre. Alacak ortadan kalkmaz; ancak borçlu zamanaşımını ileri sürerek ödemekten kaçınabilir.

6284 kapsamındaki tedbir kararına uyulmasını sağlamak için, karar ihlal edildiğinde kanuni koşullarla hâkimin uygulayabildiği özgürlüğü kısıtlayıcı yaptırım. Otomatik uygulanmaz; karar ve sonuçlarına ilişkin bildirim gibi usul koşulları da değerlendirilir.